Prof. Dr. Jean-Claude Wolf

Moralne pot�pienie orucie�stwa wobec zwierz�t jest cz��ci� i przes�aniem naszej powszedniej moralno�ci, naszej tak zwanej zdroworozs�dkowej moralno�ci. Uwa�a si� za moralnie oczywiste, �e okrucie�stwo wobec zwierz�t jest niehonorowe i jest wyrazem z�a lub przejawem charakteru moralnie prymitywnego. Og�lne pot�pienie zadawania niepotrzebnego cierpienia mo�e si� �atwo rozci�gn�� na wszystkie stworzenia zdolne do jego odczuwania. Dlaczego cierpienie stworze� innych gatunk�w ni� nasz mia�oby by� mniej znacz�ce wy��cznie dlatego, �e stworzenia te nie nale�� do naszego gatunku?

Czy zwierz�ta jednak�e, posiadaj� wrodzone prawo do �ycia? Niestety, nasz zdrowy rozs�dek zawodzi nas w przypadku problemu zabijania zwierz�t. Jak d�ugo s� one zabijane szybko i bezbole�nie, nie traktuje si� tego jako moralnie podwa�alnej czynno�ci. Twierdzi si� bowiem, �e wi�kszo� zwierz�t nie potrafi �wiadomie d��y� do przetrwania, skoro nie s� �wiadome siebie jako odr�bnych istot z przesz�o�ci� i przysz�o�ci�. Pomimo tego, �e posiadaj� w rzeczy samej instynkt przetrwania, nie mo�na tego traktowa� jako �wiadomej ch�ci przetrwania jako odr�bnej indywidualno�ci.

Ponadto, zwierz�ta posiadaj� odruch ucieczki i generalnie wol� �ycie na wolno�ci, jednak to tak�e jest instynkt, kt�rego respektowanie nie stanowi moralnego imperatywu - z dw�ch powod�w. Pragnienie wolno�ci ruchowej mo�e idealnie realizowa� si� w niewoli, w stajni i na terenie odpowiednim, np. dla �wi�. (1) Pragnienia tego nie nale�y jednak�e myli� z ludzkim d��eniem do samookre�lenia, tzn. z form� �ycia zgodn� z w�asnym systemem warto�ci oraz bez systematycznego poni�ania i determinowania przez innych. Zwierz�ta, opr�cz cz�owieka, nie s� zdolne do pragnienia wolno�ci na tak wysokim poziomie.

Jest jeszcze inny pow�d do zignorowania zwierz�cego pragnienia wolno�ci: satysfakcja z zaspokojenia tego pragnienia jest niemal niczym w obliczu obiektywnego interesu zwierz�cia, kt�re mog�oby zamarzn�� albo umrze� z g�odu, lub te� zosta� upolowanym czy okaleczonym na wolno�ci, podczys gdy w niewoli ma zagwarantowane po�ywienie, ciep�o, i - do czasu uboju - poczucie bezpiecze�stwa. ( Gdyby by�o mo�liwe zabicie zwierz�cia w spos�b oszcz�dzaj�cy mu cierpie�, by�by to tak�e argument dotycz�cy samego uboju ).

Wi�kszo� ludzi dochodzi obecnie do wy�szego poziomu wra�liwo�ci, w szczeg�lno�ci dotycz�cej braku wolno�ci lub swobody, manipulowania i determinowania przez innych. To jednak�e, nie powinno czyni� nas �lepymi na fakt, �e wi�kszo� zwierz�t posiada w rzeczy samej prost� wra�liwo�, kt�ra w spos�b oczywisty mo�e by� por�wnalna z wra�liwo�ci� niemowl�cia lub ma�ego dziecka.

Istnieje drugi pow�d, aby mie� w�tpliwo�ci co do rozszerzania �cis�ego zakazu zabijania na zwierz�ta. Za���my sytuacj�, w kt�rej farmy przemys�owe by�yby - w wi�kszo�ci - zakazane, a ludzie nawet nie my�leliby o zabijaniu zwierz�t w celu ich jedzenia. Czy nie by�oby, w tym przypadku, moralnie usprawiedliwione, nawet bolesne i �miertelne, testowanie na zwierz�tach w imi� post�pu medycyny?

Dlaczego w�a�nie testowanie na zwierz�tach jest najgwa�towniej atakowane, nawet w przypadkach, kiedy s�u�y to celom medycyny? Czy nie mo�na sobie wyobrazi�, �e w pewnych przypadkach do�wiadczenia przeprowadzane na zwierz�tach, a mog�ce ko�czy� si� ich �mierci�, mog� by� uwa�ane np. za uzasadniony akt obrony w�asnej - albo b�dziemy pozwala�, aby ludzie umierali na AIDS, albo po�wi�cimy zwierz�ta laboratoryjne w celu znalezienia skutecznego leku na t� chorob�.

Pozytywna odpowied� na to pytanie jest oczywi�cie szczeg�lnie istotna, gdy pojawia si� na tle kultury, w kt�rej praktykowane jest masowe zabijanie zwierz�t w celach spo�ywczych. W kulturze takiej, zabicie kilku zwierz�t do�wiadczalnych jest ledwo zauwa�alne, wydaje si� to w rzeczy samej czym�, co jest poparte szlachetnymi intencjami w por�wnaniu z pospolit� satysfakcj� po��dania mi�sa.

To odwo�anie si� do argumentu uzasadnionej obrony w�asnej jawi si� jako szczeg�lnie zrozumia�a pr�ba rozumowania. Jednak�e, przy wnikliwym spojrzeniu, rozumowanie popieraj�ce ide� obrony w�asnej kosztem czyjej� �mierci nieoczekiwanie si� komplikuje, gdy� nie zawsze wiadomo co rzeczywi�cie stanowi prawdziw� konieczno�. M�wi�c o konieczno�ciach, napotyka si� problem podobny do kwestii zadawania potrzebnego i niepotrzebnego b�lu lub innych deprawacji ( naruszaj�cych jako� �ycia ). Kiedy zranienie lub zabicie jest faktycznie konieczne?

Okre�lenie �konieczno�" jest cz�sto tak niejasne, �e niemal ka�dy ludzki interes, niezale�nie od tego jak wydaje si� by� niestosowny, mo�e wymaga� nadania mu rangi konieczno�ci. Tendencja w kierunku radykalnego speciesyzmu (2), kt�ra traktuje interesy cz�owieka zawsze jako nadrz�dne wobec jakichkolwiek interes�w zwierz�t, wypacza poj�cie �konieczno�i" oraz �obrony w�asnej". Cho� niewielu ludzi wyra�nie i publicznie wyznaje zasad� speciesyzmu, wiele praktyk faktycznie wymaga cichej akceptacji tej zasady.

�agodniejsza wersja, tzw. �agodny speciesyzm, kt�ry tylko najwa�niejszym i decyduj�cym potrzebom ludzko�ci daje absolutny priorytet nad interesami zwierz�t, jest czym� �atwiejszym do poparcia. Z tej perspektywy najistotniejsze ludzkie potrzeby ( na przyk�ad �ycia i zdrowia ) nie by�yby nigdy kwestionowane wobec interes�w zwierz�t.

Ten typ �agodnego humanizmu, zgodnie z kt�rym ludzie maj� dane pierwsze�stwo w przypadkach, gdy jest zagro�one ich �ycie lub zdrowie, jest jednak r�wnie� moralnie podejrzane i zas�uguje na krytyk�. Rozwa�my na przyk�ad testowanie na zwierz�tach w celu znalezienia leku na AIDS lub raka. Choroby te s� cz��ciowo spowodowane ludzkim zachowaniem, �wiadomym zaniedbaniem lub tak zwanymi z�ymi nawykami. I dlatego, np. znane konsekwencje intensywnego palenia papieros�w, maj� by� leczone kosztem �ycia i jako�ci �ycia niewinnych zwierz�t. Jest to tak niesprawiedliwe, i� mo�e by� przeoczone tylko przez zatwardzia�ych humanist�w. Humanizm ko�czy si� tam, gdzie w gr� wchodz� inne gatunki!

Wegetarianizm daje jasny przekaz spo�ecze�stwu, kt�re zmierza do traktowania moralno�ci jako wyniku porozumie� i przepis�w wy��cznie mi�dzyludzkich. Jednak�e to zwyk�a roztropno�, ograniczona do tego co uwa�a si� za promuj�ce zdrowie lub duchow� czysto�, przemawia na korzy� wegetarianizmu. Ostatecznie mo�e le�e� to w interesie zwierz�t, lecz nie promuje bezpo�redniego zainteresowania zwierz�tami. Jednostronno� takiego rozumowania wynika z my�lenia skoncentrowanego na cz�owieku, bezpo�rednie zainteresowanie jest wy��cznie po�wi�cone ludzkiemu dobremu samopoczuciu lub ratowaniu �ycia cz�owieka. Pomimo tego, jest du�ym krokiem na prz�d, �e specjali�ci od �ywienia r�wnie� rekomenduj� wegetarianizm. W ten spos�b, przes�anki moralne s� uzupe�nione przez skoncentrowane na cz�owieku zainteresowanie zdrowiem i szcz��ciem.

Jedn� z najbardziej znacz�cych moralnych przes�anek jest og�lne poszanowanie prawa do dobrego samopoczucia wszystkich czuj�cych stworze�. Zabijanie, b�d�c skracaniem d�ugo�ci �ycia jest r�wnie� naruszeniem tego prawa. Poza tym, spo�ywanie wszystkich tych stworze�, nad kt�rymi g�rujemy intelektualnie, jest przejawem atawistycznej idei moralno�ci. Wyzysk s�abszych i wyj�tkowo bezbronnych istot stoi tak�e w sprzeczno�ci ze zdrow� potrzeb� szacunku dla samego siebie, tzn pragnienia, aby nie �y� kosztem innych czuj�cych istot, bez wi�kszych wyrzecze�.

Publikacje:

• Wolf, Jean-Claude (1992): Tierethik. Neue Perspektiven für Menschen und Tiere, Paulusverlag Freiburg Schweiz [ISBN 3-72228-0290-3].
• Wolf, Jean-Claude (1997): Zur moralischen Bedeutung von Selbstachtung, in: Freiburger Zeitschrift f�r Theologie und Philosophie 44, 3, 368-395.
• Wolf, Jean-Claude (1998) (gemeinsam mit Peter Schaber): Analytische Moralphilosophie, Alber, München und Freiburg i. Br.

1 Prawdopodobnie ponad 90% �wi� nie jest trzymanych w naturalnym otoczeniu, g��wnie z powod�w ekonomicznych.
2 �Speciesyzm" jest preferowaniem osobnik�w w�asnego gatunku bez niezale�nych i istotnych powod�w. Wyra�enie to okre�la pozbawione podstaw lub arbitralnie ustanowione preferencje w traktowaniu cz�onk�w w�asnego gatunku. W nast�puj�cym tek�cie b�d� si� pos�ugiwa� wyra�eniem �speciesyzm" i �humanizm" zamiennie, cho� generalnie u�ywany jest termin �humanizm".

• Animals - from the IVU Articles Index
• Philosophy / Ethics - (includes Animal Rights) from the IVU Articles Index